Có những đứa trẻ thường xuyên ho về đêm, khò khè khi thay đổi thời tiết, chạy nhảy một lúc đã mệt hoặc mỗi lần cảm cúm lại ho kéo dài. Nhiều cha mẹ cho rằng: “Con còn nhỏ nên phổi yếu”, “Chắc chỉ viêm phế quản”, “Lớn lên sẽ tự hết”.
Nhưng đôi khi, những biểu hiện tưởng như rất quen thuộc ấy lại là dấu hiệu của hen phế quản.
Điều đáng mừng là hen ở trẻ hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu được nhận biết và điều trị phù hợp. Ngược lại, việc bỏ sót hoặc điều trị không đúng có thể khiến trẻ tái phát nhiều lần, phải nhập viện và ảnh hưởng đến giấc ngủ, học tập, vận động cũng như chất lượng cuộc sống.
- Hen ở trẻ em là gì?
Hen là một bệnh lý hô hấp mạn tính, trong đó đường thở có tình trạng viêm và tăng phản ứng, khiến lòng phế quản có thể hẹp lại từng lúc. Khi trẻ tiếp xúc với các yếu tố kích thích, cơ trơn phế quản co thắt, niêm mạc đường thở phù nề và tăng tiết chất nhầy, từ đó gây ra các triệu chứng như ho, khò khè, khó thở hoặc cảm giác nặng ngực.
Đặc điểm quan trọng của hen là các triệu chứng có thể xuất hiện rồi biến mất, thay đổi theo thời gian và mức độ. Vì vậy, một đứa trẻ hoàn toàn bình thường giữa các cơn vẫn có thể mắc hen.
Hen cũng không đơn thuần là “co thắt phế quản”. Phía sau một cơn hen là quá trình viêm đường thở. Đây là lý do điều trị hen hiện đại không chỉ tập trung vào việc làm cho trẻ hết khò khè tức thời mà còn phải kiểm soát tình trạng viêm và giảm nguy cơ những cơn hen tiếp theo.
- Khi nào ba mẹ cần nghĩ đến hen?
Ba mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu nhận thấy một hoặc nhiều biểu hiện sau:
- Trẻ ho tái đi tái lại, đặc biệt là ho về đêm hoặc gần sáng.
- Ho, khò khè khi chạy nhảy, vui chơi hoặc vận động.
- Khò khè hoặc ho khi thay đổi thời tiết, tiếp xúc với khói thuốc, bụi, mùi nước hoa hoặc các chất kích thích.
- Mỗi lần nhiễm siêu vi đường hô hấp, trẻ thường ho kéo dài hoặc khò khè.
- Trẻ thường xuyên thức giấc ban đêm vì ho hoặc khó thở.
- Trẻ có tiền sử dị ứng, viêm mũi dị ứng, chàm hoặc gia đình có người mắc hen.
- Trẻ phải nhiều lần đi khám cấp cứu hoặc nhập viện vì các đợt khò khè, khó thở.
Một điểm rất dễ khiến cha mẹ bỏ qua là trẻ có thể không nói rằng mình khó thở. Ở trẻ nhỏ, biểu hiện có thể chỉ là ho, thở nhanh, khò khè, mệt khi bú hoặc không muốn chạy chơi như những trẻ khác.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp khò khè đều là hen. Bác sĩ cần đánh giá tuổi của trẻ, kiểu triệu chứng, tiền sử bệnh, yếu tố kích hoạt và đáp ứng điều trị; ở trẻ lớn hơn, các xét nghiệm chức năng hô hấp có thể giúp hỗ trợ chẩn đoán.
- “Con hết khò khè rồi, có cần điều trị tiếp không?”
Đây là một trong những suy nghĩ thường gặp nhất của cha mẹ.
Khi cơn khò khè giảm, trẻ trở lại vui chơi bình thường, nhiều gia đình tự ý ngừng thuốc hoặc chỉ sử dụng thuốc mỗi khi trẻ lên cơn. Tuy nhiên, hết triệu chứng không đồng nghĩa với việc tình trạng viêm đường thở đã được kiểm soát hoàn toàn.
Theo chiến lược GINA 2026, thuốc có chứa corticosteroid dạng hít (ICS) đóng vai trò quan trọng trong điều trị hen vì giúp kiểm soát tình trạng viêm và làm giảm nguy cơ các đợt kịch phát. GINA 2026 tiếp tục nhấn mạnh rằng phần lớn trẻ nhỏ mắc hen cũng cần được tiếp cận với điều trị có chứa ICS phù hợp.
Vì vậy, ba mẹ không nên tự ý ngừng thuốc, tăng liều hoặc đổi thuốc chỉ dựa vào việc trẻ đã hết ho, hết khò khè. Phác đồ cần được bác sĩ lựa chọn dựa trên tuổi, mức độ kiểm soát hen, nguy cơ kịch phát và khả năng sử dụng thiết bị hít của từng trẻ.
- Điều trị hen không chỉ là “cắt cơn”
Một sai lầm phổ biến là chỉ quan tâm đến thuốc giúp trẻ dễ thở ngay lúc lên cơn.
Trong khi đó, mục tiêu điều trị hen hiện nay là:
Kiểm soát triệu chứng + giảm nguy cơ kịch phát + bảo vệ chức năng phổi lâu dài.
Các thuốc có chứa ICS giúp kiểm soát tình trạng viêm đường thở. Một số trẻ có thể được chỉ định thuốc phối hợp ICS-formoterol tùy theo tuổi và mức độ bệnh, trong đó ở những nhóm tuổi phù hợp, một thiết bị có thể được sử dụng theo chiến lược điều trị duy trì và giảm triệu chứng theo chỉ định của bác sĩ. GINA 2026 tiếp tục cập nhật các chiến lược sử dụng thuốc chống viêm dạng hít nhằm giảm nguy cơ kịch phát.
Điều quan trọng: không có một đơn thuốc chung cho tất cả trẻ bị hen.
Ba mẹ không nên tự mua thuốc theo đơn của một trẻ khác hoặc tự điều chỉnh liều thuốc dựa trên kinh nghiệm của người quen.
- Kỹ thuật hít thuốc quan trọng không kém bản thân thuốc
Một trẻ được kê đúng thuốc nhưng hít sai kỹ thuật thì hiệu quả điều trị có thể không đạt như mong muốn.
Tùy tuổi và khả năng phối hợp của trẻ, bác sĩ có thể lựa chọn bình xịt định liều kết hợp buồng đệm, mặt nạ hoặc các thiết bị hít khác phù hợp.
Ba mẹ cần được hướng dẫn trực tiếp và kiểm tra lại kỹ thuật định kỳ. Đối với trẻ nhỏ, việc lựa chọn thiết bị phải phù hợp với khả năng sử dụng của trẻ. GINA cũng nhấn mạnh việc đánh giá và chỉnh sửa kỹ thuật hít trong quá trình theo dõi hen.
Đừng chỉ hỏi bác sĩ “thuốc gì?” – hãy hỏi thêm “con tôi phải hít thuốc như thế nào?”
- Môi trường sống cũng là một phần của điều trị
Thuốc tốt nhưng trẻ liên tục tiếp xúc với yếu tố kích thích thì hen vẫn có thể khó kiểm soát.
Ba mẹ nên:
- Tuyệt đối tránh khói thuốc lá, kể cả khói thuốc trong nhà.
- Hạn chế bụi nhà, nấm mốc và các chất kích thích mà trẻ đã được xác định là nhạy cảm.
- Giữ không gian sống thông thoáng, vệ sinh.
- Quan tâm đến các bệnh đi kèm như viêm mũi dị ứng.
- Không tự ý sử dụng kháng sinh mỗi khi trẻ ho, cảm cúm.
- Khuyến khích trẻ vận động phù hợp khi hen được kiểm soát tốt.
Trẻ mắc hen không có nghĩa là phải tránh vận động. Với điều trị phù hợp, phần lớn trẻ có thể vui chơi và hoạt động thể lực bình thường.
